Đại biểu Quốc hội Nguyễn Xuân Nghiêm, Đoàn thành phố Đà Nẵng phát biểu thảo luận tại hội trường về tình hình kinh tế - xã hội (Ảnh Quốc hội)
Không chỉ giao quyền, mà phải bảo đảm khả năng thực hiện
Tại phiên thảo luận, đại biểu bày tỏ cơ bản đồng tình với Báo cáo của Chính phủ về kết quả thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2026 và mục tiêu, nhiệm vụ, giải pháp năm 2027. Đồng thời ghi nhận những nỗ lực của Chính phủ trong việc ban hành các quyết sách thiết thực, tập trung tháo gỡ điểm nghẽn, xử lý khó khăn, vướng mắc từ cơ sở, góp phần đưa mô hình chính quyền địa phương hai cấp từng bước đi vào hoạt động ổn định.
Tuy nhiên, từ thực tiễn vận hành mô hình mới, đại biểu cho rằng một trong những vấn đề có ý nghĩa quyết định đến hiệu quả hoạt động của chính quyền địa phương hai cấp là bảo đảm năng lực thực thi các nhiệm vụ được phân cấp, phân quyền cho chính quyền cấp xã.
Theo đại biểu, việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền là yêu cầu tất yếu nhằm phát huy tính chủ động, tự chịu trách nhiệm của chính quyền cơ sở, giảm khâu trung gian, rút ngắn quy trình xử lý công việc và đưa chính quyền đến gần dân hơn. Tuy nhiên, phân cấp, phân quyền chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi cấp được giao nhiệm vụ có đủ năng lực, nhân lực, tài chính và các điều kiện cần thiết để thực hiện.
Đại biểu nhấn mạnh, nếu chỉ chuyển giao thẩm quyền mà không tính toán đầy đủ đến năng lực thực thi và nguồn lực bảo đảm thì rất dễ dẫn đến tình trạng quá tải, lúng túng, phát sinh ách tắc trong giải quyết công việc, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích của người dân, doanh nghiệp.
Phân cấp phù hợp với năng lực, đặc thù từng địa bàn
Một trong những kiến nghị đáng chú ý được đại biểu đưa ra là cần thực hiện phân cấp theo lộ trình phù hợp với năng lực của cấp xã, đồng thời hoàn thiện cơ chế ủy quyền có điều kiện.
Thực tế cho thấy, năng lực tổ chức thực hiện nhiệm vụ giữa các địa phương cấp xã không đồng đều. Điều kiện của xã đồng bằng khác với xã miền núi; xã đô thị khác với xã nông thôn; địa bàn thuận lợi cũng rất khác với địa bàn biên giới, vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Nếu áp dụng đồng loạt một phương thức và tiến độ phân cấp cho tất cả các địa phương thì có nơi có thể thực hiện tốt, nhưng cũng có nơi khó đáp ứng yêu cầu, nhất là đối với những nhiệm vụ đòi hỏi chuyên môn sâu, kỹ thuật cao và tính chất phức tạp.
Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát, phân định rõ nhiệm vụ, thẩm quyền giữa cấp tỉnh và cấp xã; xác định cụ thể lộ trình phân cấp trên cơ sở đánh giá năng lực thực tế của từng nhóm địa bàn. Đối với những nhiệm vụ đòi hỏi chuyên môn sâu, có nguy cơ rủi ro cao, cần cân nhắc kỹ điều kiện thực hiện trước khi chuyển giao.
Đồng thời, cần hoàn thiện cơ chế để cấp tỉnh ủy quyền cho cấp xã thực hiện những nhiệm vụ phù hợp với năng lực, nguồn lực và điều kiện thực tế của địa phương. Cơ chế ủy quyền có điều kiện sẽ tạo sự linh hoạt, phát huy tính chủ động của chính quyền cơ sở, khắc phục tình trạng năng lực thực thi không đồng đều mà không làm phát sinh thêm tầng nấc trung gian hoặc thủ tục hành chính.
Lãnh đạo Đảng, Nhà Nước dự phiên thảo luận ở hội trưởng về kinh tế - xã hội (Ảnh Quốc hội)
Giao nhiệm vụ phải gắn với nguồn lực và trách nhiệm
Bên cạnh yêu cầu phân cấp phù hợp với năng lực, đại biểu đặc biệt nhấn mạnh nguyên tắc phân cấp, phân quyền phải đi đôi với bảo đảm đầy đủ nguồn lực thực hiện.
Theo phân tích của đại biểu, một trong những khó khăn có thể phát sinh trong quá trình vận hành chính quyền địa phương hai cấp là tình trạng giao thêm nhiệm vụ, thẩm quyền nhưng các điều kiện bảo đảm thực hiện chưa được chuyển giao tương ứng.
Nếu không bảo đảm kinh phí, nhân lực, cơ sở vật chất, trang thiết bị và dữ liệu cần thiết, chính quyền cấp xã sẽ gặp nhiều khó khăn trong tổ chức thực hiện. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến tiến độ, chất lượng giải quyết công việc mà còn có thể dẫn đến sai sót, ách tắc và làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước.
Vì vậy, đại biểu kiến nghị Chính phủ chỉ đạo rà soát cụ thể từng nhiệm vụ được phân cấp, phân quyền để xác định rõ nhu cầu và phương án bảo đảm nguồn lực, bao gồm kinh phí, nhân lực, cơ sở vật chất, trang thiết bị, hệ thống dữ liệu và quy trình phối hợp.
Cùng với đó, cần làm rõ trách nhiệm của cơ quan chuyển giao trong hướng dẫn nghiệp vụ, hỗ trợ chuyên môn, cung cấp thông tin và kiểm tra quá trình thực hiện; có cơ chế kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc phát sinh từ cơ sở.
Thông điệp được đại biểu nhấn mạnh là không thể giao nhiệm vụ, giao trách nhiệm cho cấp xã mà không bảo đảm những điều kiện cần thiết để cấp xã hoàn thành nhiệm vụ được giao. Đây cũng là yêu cầu để phân cấp, phân quyền thực sự trở thành động lực nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở, thay vì tạo thêm áp lực cho đội ngũ cán bộ.
Tinh gọn bộ máy phải gắn với khối lượng công việc
Một vấn đề khác được đại biểu quan tâm là tổ chức bộ máy và bố trí biên chế cấp xã trong điều kiện nhiệm vụ ngày càng tăng.
Đại biểu đồng tình với chủ trương xây dựng bộ máy cấp xã tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả. Tuy nhiên, việc tinh gọn cần gắn với yêu cầu thực hiện nhiệm vụ và chất lượng phục vụ Nhân dân, không nên chỉ nhìn vào việc giảm đầu mối, giảm số lượng biên chế mà chưa đánh giá đầy đủ khối lượng và tính chất công việc.
Thực tế hiện nay, một số phòng chuyên môn cấp xã phải đảm nhiệm nhiều lĩnh vực khác nhau; vừa thực hiện nhiệm vụ thường xuyên, vừa tiếp nhận thêm các nhiệm vụ được phân cấp, đồng thời phải phối hợp với nhiều sở, ngành cấp tỉnh và cơ quan ngành dọc.
Đáng chú ý, công việc ở cơ sở không chỉ dừng lại ở việc xử lý hồ sơ, giấy tờ tại trụ sở mà còn đòi hỏi cán bộ thường xuyên bám địa bàn, bám thôn, bám bản, đi từng ngõ, gõ từng nhà, nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của Nhân dân và trực tiếp giải quyết những vấn đề phát sinh. Đối với các xã miền núi, địa bàn rộng, dân cư phân tán, giao thông đi lại khó khăn, có những công việc cán bộ phải mất rất nhiều thời gian mới có thể tiếp cận và giải quyết.
Trong khi đó, tại các xã được tổ chức 3 phòng chuyên môn, Phòng Kinh tế và Phòng Văn hóa - Xã hội đảm nhiệm phạm vi quản lý rộng, khối lượng công việc lớn, liên quan đến nhiều lĩnh vực và đầu mối phối hợp. Nếu tiếp tục giảm biên chế mà không đánh giá đầy đủ yêu cầu nhiệm vụ thì nguy cơ quá tải, chồng chéo, kéo dài thời gian giải quyết công việc là điều khó tránh khỏi.
Từ thực tế này, đại biểu đề nghị Chính phủ chỉ đạo rà soát, đánh giá toàn diện chức năng, nhiệm vụ của các phòng chuyên môn cấp xã; thiết kế tổ chức bộ máy theo hướng khoa học, rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, giảm đầu mối phối hợp, bảo đảm hoạt động thông suốt, hạn chế chồng chéo.
Đồng thời, cần lấy khối lượng công việc, mức độ phân cấp, quy mô dân số, diện tích tự nhiên và đặc điểm địa bàn làm căn cứ bố trí biên chế phù hợp; quan tâm đúng mức đến các xã miền núi, biên giới, hải đảo, vùng sâu, vùng xa.
Đại biểu cho rằng, tinh gọn bộ máy phải đi đôi với nâng cao năng lực thực thi, không để tình trạng bộ máy giảm đầu mối nhưng nhiệm vụ tăng lên, trong khi đội ngũ cán bộ không đủ sức đảm đương.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chủ trì, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng điều hành phiên thảo luận tại hội trường
Chuyển đổi số phải thực chất, người dân được thụ hưởng
Cùng với thể chế, nguồn lực và tổ chức bộ máy, chuyển đổi số được xác định là một trong những điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền cấp xã.
Đại biểu nhận định, chuyển đổi số là yêu cầu tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục hành chính, tăng tính công khai, minh bạch và tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp.
Tuy nhiên, tại nhiều địa bàn miền núi, biên giới, vùng sâu, vùng xa, hạ tầng viễn thông chưa đồng bộ, vẫn còn những vùng lõm sóng; nguồn điện, trang thiết bị công nghệ thông tin và kỹ năng số của một bộ phận cán bộ, người dân còn hạn chế.
Nếu không khắc phục đồng bộ những điều kiện này, chuyển đổi số khó phát huy hiệu quả như mong muốn, thậm chí có thể tạo thêm khó khăn cho người dân trong tiếp cận và sử dụng dịch vụ công trực tuyến.
Do đó, đại biểu đề nghị Chính phủ tiếp tục ưu tiên nguồn lực khắc phục các vùng lõm sóng, nâng cao chất lượng đường truyền internet, bảo đảm cung cấp điện ổn định; quan tâm trang bị máy móc, thiết bị cần thiết cho chính quyền cấp xã. Đồng thời, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng số cho đội ngũ cán bộ cơ sở và có giải pháp hỗ trợ người dân tiếp cận, sử dụng dịch vụ công trực tuyến.
Theo đại biểu, chuyển đổi số ở cấp cơ sở phải hướng đến mục tiêu người dân thực sự được thụ hưởng, cán bộ thực sự sử dụng hiệu quả và công việc thực sự được giải quyết nhanh hơn, thuận lợi hơn; không để chuyển đổi số trở thành áp lực hoặc phát sinh thêm rào cản đối với người dân.
Bảo đảm chính quyền hai cấp vận hành thông suốt, hiệu quả và bền vững
Liên hệ với yêu cầu tại Kết luận số 106-KL/TW của Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV về rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định về phân cấp, phân quyền, nhất là đối với cấp xã, bảo đảm thẩm quyền đi đôi với nguồn lực và trách nhiệm, đại biểu cho rằng đây là nguyên tắc có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Từ những vấn đề thực tiễn đặt ra, đại biểu kiến nghị việc phân cấp, phân quyền cho cấp xã cần được thực hiện theo lộ trình phù hợp, có trọng tâm, trọng điểm, bảo đảm thực chất; đồng bộ giữa thẩm quyền được giao với nguồn lực, tổ chức bộ máy, đội ngũ cán bộ và các điều kiện bảo đảm thực hiện.
Bởi suy cho cùng, phân cấp, phân quyền không chỉ là chuyển giao công việc và trách nhiệm từ cấp trên xuống cấp dưới, mà quan trọng hơn là phải tạo đủ điều kiện để cấp được giao quyền có thể thực hiện tốt nhiệm vụ, phục vụ Nhân dân ngày càng tốt hơn.
Đây chính là nền tảng để chính quyền địa phương hai cấp vận hành thông suốt, hiệu lực, hiệu quả và bền vững, góp phần thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.