Đại biểu phải “đào” tận gốc vấn đề
Muốn phiên chất vấn có chất lượng, phần việc quan trọng nhất vẫn nằm ở đại biểu. Đề xuất một vấn đề chất vấn không có nghĩa là nhìn thấy vấn đề được cử tri quan tâm, cấp thiết rồi đưa ngay vào nghị trường. Đại biểu phải trả lời được: vấn đề xảy ra ở đâu; người dân chịu tác động thế nào; số liệu thực tế ra sao; vướng ở quy định hay ở tổ chức thực hiện; trách nhiệm thuộc cơ quan, cá nhân nào; đã được kiến nghị, xử lý đến đâu?
Đại biểu HĐND xã Cao Lộc, Lạng Sơn đặt câu hỏi tại phiên chất vấn và giải trình tháng 9/2026 của Thường trực HĐND xã. Ảnh: Văn Trình
Muốn có câu trả lời cho những câu hỏi ấy, đại biểu đi cơ sở, gặp người dân, xem hồ sơ, kiểm tra số liệu, khảo sát thực tế và làm việc với cơ quan chuyên môn. Đặc biệt với đại biểu chuyên trách, đây không nên là việc làm “khi có phiên chất vấn”, mà phải trở thành cách làm thường xuyên để tích lũy thông tin cho hoạt động giám sát.
Với những nhóm vấn đề đã được lựa chọn, Thường trực HĐND cần phân công rõ đại biểu, nhất là đại biểu đặt câu hỏi chất vấn được Thường trực HĐND lựa chọn, đại biểu chuyên trách hoặc lãnh đạo Ban HĐND, Tổ đại biểu HĐND nghiên cứu từng vấn đề để đặt câu hỏi tái chất vấn tại phiên họp. Đại biểu được phân công phải nắm được hồ sơ, số liệu, quy định liên quan và những điểm còn mâu thuẫn giữa báo cáo trả lời của người bị chất vấn với thực tế.
Chẳng hạn, với vấn đề đất công, không chỉ hỏi có bao nhiêu diện tích chưa sử dụng, mà phải biết từng nhóm đất đang do ai quản lý, vì sao chưa khai thác, vướng ở đâu và bao giờ xử lý. Với trật tự xây dựng, không chỉ hỏi có vi phạm hay không, mà phải làm rõ vi phạm ở đâu, phát hiện từ khi nào, đã xử lý đến đâu và trách nhiệm quản lý thuộc khâu nào. Từ đó mới hình thành được câu hỏi tái chất vấn có sức nặng. Một câu hỏi tốt thường không dài, nhưng phía sau nó phải có thông tin. Quan trọng hơn, câu hỏi phải mở được đường để đi tới trách nhiệm, thời hạn giải quyết.
Đại biểu cũng phải chuẩn bị trước khả năng tái chất vấn. Nếu người bị chất vấn trả lời bằng những cụm từ như “sẽ tăng cường kiểm tra”, “sẽ phối hợp”, “sẽ khắc phục”, thì câu hỏi tiếp theo phải là: ai làm, làm việc gì, khi nào hoàn thành, nếu không hoàn thành thì trách nhiệm thuộc về ai? Đó là lúc kỹ năng chất vấn được thể hiện rõ nhất. Tái chất vấn không phải hỏi lại, mà là hỏi tiếp vào phần trách nhiệm chưa được trả lời.
Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cách làm này càng cần thiết. Địa bàn rộng hơn, dân số đông hơn, nhiệm vụ cấp xã nhiều hơn, trong khi đại biểu phải bao quát nhiều lĩnh vực. Vì vậy, không thể chuẩn bị chất vấn theo kiểu “ai có câu hỏi thì hỏi”. Cần có sự phân công để mỗi vấn đề có người theo đến cùng, tránh nhiều đại biểu cùng hỏi một nội dung nhưng lại bỏ trống những điểm then chốt.
Rõ thời hạn phải làm, ai làm
Kết thúc phiên chất vấn và trả lời chất vấn, Thường trực HĐND thông qua kết luận về chất vấn. Kết luận phải gắn với trách nhiệm báo cáo kết quả thực hiện; Ban HĐND hoặc cơ quan giúp việc được giao chủ trì tham mưu dự thảo kết luận, lấy ý kiến, tiếp thu, hoàn thiện trình Thường trực HĐND xem xét, ban hành. Kinh nghiệm của phường Nam Hồng Lĩnh (Hà Tĩnh) đó là tùy thuộc vào nội dung nhóm vấn đề chất vấn, Thường trực HĐND nên phân công Ban của HĐND phụ trách lĩnh vực liên quan chủ trì tham mưu kết luận sẽ sâu và chất lượng hơn.
Kết luận phiên chất vấn, Chủ tịch HĐND cũng cần “khóa” lại những nội dung quan trọng: việc gì phải làm, cơ quan nào chịu trách nhiệm chính, phối hợp với ai, thời hạn nào phải hoàn thành và thời điểm nào phải báo cáo HĐND. Thực tiễn tại phường Nam Hồng Lĩnh tại phiên chất vấn tháng 9/2026 cho thấy cách làm này khá rõ. Bốn nhóm vấn đề được lựa chọn đều xuất phát từ những việc đang đặt ra trên địa bàn: quản lý tài sản tại các tiểu công viên; trật tự xây dựng; chỉnh trang đô thị theo phương thức Nhà nước và Nhân dân cùng làm; quản lý đất chưa sử dụng, đất công ích và đất dôi dư. Đại biểu không chỉ hỏi về hiện trạng mà đi sâu vào tiến độ, trách nhiệm và hướng xử lý; một số nội dung tiếp tục được tái chất vấn để làm rõ phần trả lời chưa cụ thể.
Sau phiên chất vấn và trả lời chất vấn, phần việc quan trọng không kém là theo dõi lời hứa. Nếu đã xác định một mốc thời gian, đến mốc đó phải kiểm tra kết quả. Nếu chưa hoàn thành, phải làm rõ nguyên nhân và trách nhiệm; nếu cần thiết, tiếp tục đưa nội dung vào giám sát hoặc chất vấn. Kinh nghiệm của các đơn vị đã tổ chức nên phân công cho Ban của HĐND chủ trì thực hiện việc này gắn với chức năng giám sát thường xuyên theo lĩnh vực. Đồng thời, cũng nên phân công cho đại biểu đã nghiên cứu vấn đề từ đầu chính là người có điều kiện tốt nhất để tiếp tục theo dõi sau chất vấn: cam kết có được thực hiện không, tiến độ có đúng không, kết quả có đúng như trả lời trước HĐND không. Nên xây dựng bảng theo dõi việc thực hiện kiến nghị và thời gian hoàn thành theo từng mốc đã cam kết.
Một phiên chất vấn tốt không phải là phiên có nhiều câu hỏi nhất, mà là phiên sau đó có những vấn đề được làm rõ hơn, những trách nhiệm được xác định rõ hơn và những công việc có thời hạn cụ thể hơn. Muốn vậy, linh hồn vẫn là đại biểu - người phải thực sự hiểu vấn đề mình hỏi và theo vấn đề ấy đến cùng.