1. Đặt vấn đề
Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) là một trong những chương trình trọng tâm của Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới. Mục tiêu của OCOP là phát triển các sản phẩm đặc trưng dựa trên lợi thế về tài nguyên, văn hóa và tri thức bản địa nhằm nâng cao giá trị gia tăng, tạo việc làm và tăng thu nhập cho người dân.
Sau hơn 5 năm triển khai, Chương trình OCOP đã tạo sức lan tỏa mạnh mẽ tại nhiều địa phương, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn theo hướng bền vững. Nhiều sản phẩm đặc sản, sản phẩm làng nghề và sản phẩm chế biến từ nông nghiệp đã được chuẩn hóa, nâng cao chất lượng, từng bước khẳng định vị thế và khả năng cạnh tranh trên thị trường. Theo Biên bản họp rà soát, lựa chọn danh sách sản phẩm, địa điểm bán hàng OCOP và trung tâm OCOP cấp xã do các địa phương đề xuất tham gia Chương trình OCOP năm 2026, toàn thành phố có 332 sản phẩm đăng ký tham gia. Trong đó, nhóm sản phẩm thực phẩm chiếm số lượng lớn nhất với 219 sản phẩm; sản phẩm đồ uống có 26 sản phẩm; hàng thủ công mỹ nghệ 28 sản phẩm; dược liệu và các sản phẩm từ dược liệu 50 sản phẩm; dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và điểm du lịch 9 sản phẩm.
2. Thực trạng phát triển sản phẩm OCOP thời gian qua.
Cơ cấu sản phẩm OCOP của thành phố còn tập trung chủ yếu vào nhóm thực phẩm chế biến (219 sản phẩm), trong khi đó thành phố có rất nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển các sản phẩm từ dược liệu, du lịch cộng đồng và đồ thủ công mỹ nghệ; số lượng sản phẩm đạt hạng 5 sao còn hạn chế. Phần lớn sản phẩm mới đạt tiêu chuẩn 3–4 sao, cho thấy dư địa nâng cao chất lượng vẫn còn lớn. Nguyên nhân chủ yếu là quy mô sản xuất nhỏ, nguồn lực đầu tư hạn chế và năng lực đổi mới sáng tạo của các chủ thể chưa đồng đều.
Nhiều cơ sở sản xuất đã đầu tư máy móc tự động trong các khâu sơ chế, chế biến và đóng gói nhằm nâng cao năng suất lao động, giảm chi phí sản xuất và bảo đảm chất lượng đồng đều. Đồng thời, việc áp dụng mã QR truy xuất nguồn gốc giúp tăng tính minh bạch và tạo niềm tin đối với người tiêu dùng. Tuy nhiên, vẫn còn một số chủ thể có quy mô nhỏ chưa đủ điều kiện đầu tư đồng bộ vào công nghệ sản xuất. Việc kiểm soát chất lượng nguyên liệu đầu vào chưa thật sự ổn định, dẫn đến chất lượng sản phẩm giữa các lô sản xuất chưa đồng nhất.
Phát triển chuỗi giá trị là yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh của sản phẩm OCOP. Tại thành phố Đà Nẵng, một số doanh nghiệp và hợp tác xã đã hình thành mối liên kết với nông dân trong việc cung ứng nguyên liệu, tổ chức sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Những liên kết này giúp giảm chi phí giao dịch, ổn định nguồn nguyên liệu và nâng cao chất lượng sản phẩm. Tuy nhiên, nhìn chung mức độ liên kết vẫn còn lỏng lẻo. Phần lớn các chủ thể hoạt động độc lập, chưa hình thành được chuỗi giá trị khép kín từ vùng nguyên liệu đến chế biến, phân phối và tiêu dùng. Điều này làm giảm khả năng kiểm soát chất lượng và hạn chế năng lực cạnh tranh trên thị trường.
Việc ứng dụng công nghệ số giúp giảm chi phí giao dịch, nâng cao hiệu quả quản lý và mở rộng thị trường tiêu thụ. Đặc biệt, trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển mạnh, các sản phẩm OCOP có cơ hội tiếp cận khách hàng trên phạm vi toàn quốc mà không phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống phân phối truyền thống. Tuy nhiên, mức độ chuyển đổi số còn khác nhau giữa các chủ thể. Nhiều hộ sản xuất và hợp tác xã nhỏ thiếu nguồn nhân lực có kỹ năng số, hạn chế về vốn đầu tư và chưa xây dựng được chiến lược kinh doanh trên nền tảng số.
Nhiều sản phẩm OCOP thành phố Đà Nẵng vào siêu thị Co.opmart Tam Kỳ, ảnh: Minh Sơn
Bước sang giai đoạn 2026–2030, thành phố xác định Chương trình OCOP không chỉ là chương trình hỗ trợ phát triển sản phẩm mà còn là giải pháp phát triển kinh tế nông thôn toàn diện. Trọng tâm của giai đoạn này là phát huy nội lực cộng đồng, nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm địa phương, thúc đẩy liên kết sản xuất theo chuỗi và tạo sinh kế bền vững, góp phần nâng cao thu nhập và chất lượng đời sống của người dân nông thôn. Việc đặt mục tiêu phát triển các sản phẩm OCOP dựa trên lợi thế của từng địa phương; ưu tiên sản phẩm sử dụng nguyên liệu tại chỗ, sản phẩm làng nghề truyền thống, sản phẩm gắn với du lịch, sản phẩm xanh, thân thiện môi trường và có khả năng tham gia chuỗi giá trị lớn,... là hướng đi phù hợp của thành phố trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến yếu tố nguồn gốc, chất lượng, văn hóa và tính bền vững của sản phẩm.
3. Mục tiêu lớn cho giai đoạn phát triển mới
Một trong những điểm nổi bậc của Kế hoạch số 299/KH-UBND về triển khai Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) là thành phố tiếp tục duy trì hơn 552 sản phẩm OCOP đã được công nhận trong giai đoạn 2021-2025, đồng thời phấn đấu nâng hạng khoảng 30% số sản phẩm đạt từ 4 sao trở lên. Trong giai đoạn 2026-2030, thành phố đặt mục tiêu phát triển thêm ít nhất 300 sản phẩm OCOP mới đạt từ 3 sao trở lên, trong đó có 50 sản phẩm đạt 4 sao và ít nhất 5 sản phẩm được công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia. Không chỉ phát triển sản phẩm, chương trình còn hướng đến xây dựng lực lượng doanh nghiệp và hợp tác xã đủ năng lực dẫn dắt kinh tế nông thôn. Theo đó, thành phố phấn đấu củng cố, nâng cấp ít nhất 200 tổ chức kinh tế đang tham gia OCOP và phát triển mới thêm 200 doanh nghiệp, hợp tác xã, tổ hợp tác tham gia chương trình. Đáng chú ý, lần đầu tiên thành phố đưa ra mục tiêu cụ thể về hiệu quả kinh tế của chương trình với doanh số bán hàng OCOP toàn thành phố đến năm 2030 đạt khoảng 1.000 tỷ đồng và lợi nhuận khoảng 300 tỷ đồng. Mục tiêu này cho thấy OCOP không chỉ là chương trình phát triển cộng đồng hay bảo tồn giá trị bản địa mà đang từng bước trở thành một lĩnh vực kinh tế quan trọng, đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng và phát triển bền vững của địa phương.
Nếu như giai đoạn đầu OCOP tập trung vào hoàn thiện chất lượng sản phẩm thì giai đoạn tới, chuyển đổi số được xác định là một trong những giải pháp đột phá. Việc đặt mục tiêu đến năm 2030 có 70% chủ thể OCOP ứng dụng công nghệ số trong quản lý, quảng bá và bán hàng; tham gia livestream, kết nối với các sàn thương mại điện tử trong nước và quốc tế là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh hành vi tiêu dùng đang thay đổi nhanh chóng. Một sản phẩm tốt nếu chỉ hiện diện ở các hội chợ truyền thống sẽ khó tạo ra tăng trưởng đột phá. Ngược lại, nếu được kể câu chuyện hấp dẫn trên nền tảng số, được quảng bá bằng hình ảnh chuyên nghiệp và kết nối với hệ thống logistics hiện đại, sản phẩm OCOP hoàn toàn có thể tiếp cận người tiêu dùng trên phạm vi toàn quốc và quốc tế. Bên cạnh đó, mục tiêu 80% sản phẩm OCOP được hỗ trợ đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ; ít nhất 100 sản phẩm được hỗ trợ hoàn thiện bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và kết nối thị trường cho thấy thành phố quyết tâm trong công tác phòng chống hàng giả, kém chất lượng nâng cao niềm tin của người tiêu dung. Ngoài ra, thành phố còn đặt mục tiêu xây dựng ít nhất 10 sản phẩm OCOP thuộc nhóm dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và điểm du lịch nhằm đẩy mạnh khai thác tiềm năng sẵn có của thành phố- nơi hội tụ nhiều vùng sinh thái đặc trưng, làng nghề truyền thống và giá trị văn hóa bản địa phong phú cùng nhiều loại hình du lịch đa dạng.
4. Giải pháp để sản phảm OCOP trở thành thương hiệu của thành phố Đà Nẵng
Việc phát triển sản phẩm OCOP cần được thực hiện theo hướng thực chất, không chạy theo thành tích hay số lượng. Thay vì cạnh tranh bằng số lượng sản phẩm, OCOP của thành phố cần hướng đến cạnh tranh bằng chất lượng, giá trị khác biệt và bản sắc riêng. Mỗi sản phẩm không chỉ là hàng hóa mà còn phải mang trong mình câu chuyện văn hóa, truyền thống và những nét đặc trưng của địa phương. Những giá trị này cần được lồng ghép trong quá trình xây dựng thương hiệu và quảng bá sản phẩm nhằm tạo dấu ấn riêng trên thị trường. Theo đó, thành phố cần ưu tiên phát triển các sản phẩm có vùng nguyên liệu ổn định, quy trình sản xuất rõ ràng, đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng như: GlobalGAP, Organic, GMP, ISO,... Đồng thời, hạn chế các sản phẩm sơ chế đơn giản, sản phẩm trùng lặp hoặc thiếu khả năng cạnh tranh. Sau khi được công nhận OCOP, các sản phẩm cần tiếp tục được giám sát, kiểm tra định kỳ và đột xuất để bảo đảm duy trì chất lượng. Những trường hợp không còn đáp ứng tiêu chí sẽ bị xem xét thu hồi chứng nhận theo quy định. Đây là yêu cầu cần thiết nhằm bảo vệ uy tín thương hiệu OCOP, tránh tình trạng “đạt sao rồi để đó”, dẫn đến chất lượng sản phẩm suy giảm và làm mất niềm tin của người tiêu dùng. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý và quảng bá sản phẩm như: mã QR, truy xuất nguồn gốc điện tử, tem chống giả,... Qua đó nâng cao tính minh bạch, củng cố niềm tin của người tiêu dùng và tạo điều kiện để sản phẩm tiếp cận các kênh phân phối hiện đại.
Để hoàn thành những mục tiêu đã đề ra, ngoài nguồn lực hỗ trợ từ ngân sách, cần có sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và người dân. Trước hết, các địa phương cần chủ động rà soát, lựa chọn những sản phẩm thực sự có tiềm năng thay vì đăng ký dàn trải. Mỗi xã, phường cần xác định rõ các sản phẩm chủ lực có lợi thế cạnh tranh để tập trung nguồn lực đầu tư. Cùng với đó, cần đẩy mạnh liên kết giữa vùng nguyên liệu, cơ sở chế biến và hệ thống tiêu thụ nhằm hình thành các chuỗi giá trị bền vững, thay thế phương thức sản xuất manh mún. Đây là yếu tố quan trọng quyết định khả năng nâng hạng sản phẩm và mở rộng thị trường.
Công tác quảng bá cũng cần được đổi mới theo hướng chuyên nghiệp và hiện đại. Thành phố có thể xây dựng đội ngũ “đại sứ OCOP” gồm những người làm du lịch, chuyên gia truyền thông và người có ảnh hưởng trên mạng xã hội để giới thiệu sản phẩm địa phương đến đông đảo người tiêu dùng. Bởi lẽ, bên cạnh chất lượng, mỗi sản phẩm OCOP cần có một câu chuyện hấp dẫn để tạo cảm xúc và sức hút đối với thị trường. Song song với đó, cần hỗ trợ các chủ thể OCOP tiếp cận thị trường xuất khẩu thông qua các chương trình xúc tiến thương mại chuyên sâu; tư vấn, hướng dẫn đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế; kết nối với doanh nghiệp logistics và các sàn thương mại điện tử xuyên biên giới,…
Siêu thị Co.opmart Tam Kỳ về đêm, ảnh: Minh Sơn
Trong bối cảnh phát triển bền vững trở thành xu hướng tất yếu, OCOP cần được xem là một phần trong chiến lược phát triển kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn. Những sản phẩm thân thiện với môi trường, sử dụng nguyên liệu tái tạo và giảm phát thải carbon sẽ có nhiều cơ hội tiếp cận các phân khúc thị trường cao cấp trong tương lai. Để mở rộng cơ hội tiêu thụ sản phẩm, thành phố cần chú trọng phát triển hệ thống trung tâm OCOP và các điểm giới thiệu, bán sản phẩm tại những địa điểm có lượng khách lớn như: sân bay, nhà ga, khu du lịch, các tuyến phố trọng điểm,... Đồng thời, việc tổ chức các lễ hội, festival, tuần lễ quảng bá sản phẩm OCOP cùng các hoạt động trải nghiệm tại làng nghề sẽ góp phần hình thành hệ sinh thái du lịch nông thôn đặc sắc, tạo động lực phát triển kinh tế địa phương và nâng cao thu nhập cho người dân.
Có thể khẳng định rằng, chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) giữ vai trò quan trọng trong việc thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2026–2030, đồng thời trở thành động lực thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn theo hướng hiện đại, bền vững và hội nhập. Thông qua chương trình, các địa phương có điều kiện khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế đặc trưng của từng vùng miền; tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân; góp phần thúc đẩy quá trình cơ cấu lại ngành nông nghiệp và phát triển kinh tế nông thôn theo hướng đa ngành, gia tăng giá trị.