Không gian văn hóa rộng mở sau sáp nhập
Như chúng ta đã biết, Đà Nẵng hiện có 37 xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, 420 thôn, trong đó có 230 thôn đặc biệt khó khăn; khoảng 164.095 người dân tộc thiểu số, chiếm 5,5% dân số toàn thành phố. Đây là khu vực hội tụ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của các dân tộc Cơ Tu, Giẻ Triêng, Cor, Ca Dong, Xơ Đăng, Co... cùng hệ thống cảnh quan rừng nguyên sinh, sông suối, thác nước và các làng truyền thống còn lưu giữ nhiều nét nguyên bản.
Những năm gần đây, cùng với việc triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia, đời sống vùng đồng bào dân tộc thiểu số từng bước được cải thiện; nhiều địa phương đã bắt đầu khai thác hiệu quả lợi thế dược liệu, sản phẩm đặc trưng và du lịch cộng đồng. Điều đó cho thấy du lịch đang dần trở thành một hướng phát triển mới bên cạnh nông nghiệp và kinh tế rừng. Có thể khẳng định rằng, tiềm năng và lợi thế rất lớn của Đà Nẵng hiện có chính là đang sở hữu sẵn một "kho báu" về văn hóa bản địa. Từ kiến trúc nhà Gươl, nghề dệt thổ cẩm, nghề đan lát, lễ hội truyền thống, nghệ thuật trình diễn dân gian đến kho tàng tri thức bản địa, văn hóa ẩm thực và phong tục cộng đồng... tất cả đều là những giá trị có sức hấp dẫn đặc biệt đối với du khách trong xu hướng tìm kiếm trải nghiệm chân thực và bền vững.
H1: Người Cơ Tu vui hội mừng lúa mới. Ảnh: T.Công
Từ bảo tồn văn hóa đến hình thành sản phẩm du lịch
Thời gian qua, công tác bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số trên địa bàn thành phố đã có nhiều chuyển biến tích cực. Thông qua các hoạt động tôn vinh nghệ nhân, phục dựng lễ hội, duy trì các câu lạc bộ văn hóa dân gian, quảng bá trên các phương tiện truyền thông và gắn với Chương trình OCOP, nhiều giá trị văn hóa truyền thống đã từng bước được bảo tồn, lan tỏa và đưa vào khai thác phục vụ phát triển du lịch. Nhiều mô hình du lịch cộng đồng tại khu vực phía Tây và phía Nam thành phố như Bhơ Hôồng, Đhrôồng, Pơr'ning, Làng Mường, Tăk Pổ... đang từng bước khẳng định sức hút. Người dân không chỉ là chủ thể gìn giữ văn hóa mà còn trực tiếp tham gia cung cấp dịch vụ lưu trú, ẩm thực, hướng dẫn trải nghiệm, biểu diễn nghệ thuật và tiêu thụ sản phẩm địa phương. Cùng với đó, các loại hình du lịch sinh thái, trekking, khám phá rừng nguyên sinh, suối, thác và rừng di sản… được phát triển theo hướng hài hòa giữa khai thác giá trị cảnh quan với bảo tồn thiên nhiên và văn hóa bản địa.
Thực tiễn cho thấy, khi văn hóa trở thành sản phẩm du lịch, giá trị di sản không chỉ được gìn giữ mà còn được "đánh thức" trong đời sống đương đại. Nhiều nghề truyền thống được phục hồi, các đội văn nghệ cộng đồng được duy trì, sản phẩm OCOP và hàng thủ công có thêm thị trường tiêu thụ, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân. Quan trọng hơn, du lịch đã góp phần chuyển hóa văn hóa từ một giá trị cần bảo tồn thành nguồn lực phát triển, tạo sinh kế bền vững và hình thành bản sắc riêng cho du lịch miền núi Đà Nẵng.
H2: Lễ hội của bà con đồng bào xã Nam Giang (A Lăng Ngước)
Một số điểm nghẽn và đề xuất giải pháp khai thác tiềm năng du lịch văn hóa miền núi
Dù có nhiều tiềm năng, du lịch văn hóa miền núi Đà Nẵng hiện vẫn ở giai đoạn đầu và chưa tạo được sức bật tương xứng. Điểm nghẽn trước hết nằm ở sản phẩm du lịch. Phần lớn điểm đến mới dừng ở tham quan cảnh quan, trải nghiệm ngắn; thiếu sản phẩm chuyên sâu, câu chuyện văn hóa đặc trưng và các dịch vụ đủ sức kéo dài thời gian lưu trú. Nhiều giá trị văn hóa vẫn chủ yếu được giới thiệu theo sự kiện, chưa trở thành sản phẩm du lịch thường xuyên, chuyên nghiệp và có khả năng kết nối thị trường.
Bên cạnh đó, hạ tầng giao thông, điện, nước, viễn thông, hạ tầng số và thiết chế văn hóa tại một số địa bàn còn thiếu đồng bộ. Các tuyến du lịch liên vùng chưa được định hình rõ, làm hạn chế khả năng thu hút khách, mở rộng không gian trải nghiệm và gia tăng mức chi tiêu tại địa phương. Một điểm nghẽn quan trọng khác là năng lực tham gia của cộng đồng. Người dân đã từng bước cung cấp dịch vụ lưu trú, ẩm thực, hướng dẫn trải nghiệm, biểu diễn văn hóa và tiêu thụ sản phẩm địa phương, nhưng chưa thực sự làm chủ chuỗi giá trị du lịch. Những hạn chế về quản trị, xây dựng sản phẩm, kỹ năng phục vụ, truyền thông, chuyển đổi số và liên kết doanh nghiệp đang ảnh hưởng đến tính chuyên nghiệp và khả năng phát triển bền vững của các mô hình.
Du lịch văn hóa miền núi vẫn thiếu một định hướng tổng thể và thương hiệu chung đủ sức tạo dấu ấn. Bởi nguồn lực còn phân tán, các điểm đến phát triển riêng lẻ, chưa hình thành được những cụm không gian văn hóa và sản phẩm đặc trưng gắn với từng cộng đồng dân tộc. Vì vậy, nhiều giá trị quý về kiến trúc, lễ hội, nghề truyền thống, nghệ thuật dân gian, ẩm thực và tri thức bản địa chưa được chuyển hóa đầy đủ thành lợi thế cạnh tranh.
Để tháo gỡ các điểm nghẽn trên, thiết nghĩ, thành phố cần xác định rõ quan điểm lấy cộng đồng làm chủ thể, văn hóa làm nền tảng và du lịch làm động lực phát triển. Trước mắt, cần ưu tiên đầu tư hạ tầng thiết yếu; xây dựng các tuyến du lịch chuyên đề kết nối biển - đô thị - miền núi; hỗ trợ phát triển sản phẩm trải nghiệm đặc trưng, chuyển đổi số điểm đến, đào tạo hướng dẫn viên bản địa và nâng cao năng lực quản trị cho người dân. Đồng thời, cần phát huy vai trò của nghệ nhân, già làng, người có uy tín trong bảo tồn, truyền dạy và giới thiệu văn hóa, bảo đảm việc khai thác du lịch không làm mất đi tính nguyên bản của di sản.
Về lâu dài, thành phố cần nghiên cứu ban hành Đề án phát triển du lịch văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số giai đoạn 2026–2035, gắn với hình thành các cụm không gian văn hóa, xây dựng thương hiệu chung và cơ chế liên kết giữa chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng. Khi người dân thực sự làm chủ quá trình phát triển và được hưởng lợi từ chính những giá trị văn hóa mình gìn giữ, bảo tồn sẽ trở thành nhu cầu tự thân, còn du lịch sẽ tạo thêm việc làm, sinh kế và động lực phát triển bền vững.
Như vậy, có thể khẳng định và tin tưởng rằng, một ngày không xa, miền núi Đà Nẵng không chỉ là không gian bảo tồn văn hóa mà còn có thể trở thành một cực tăng trưởng mới, góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển giữa đô thị và miền núi, đồng thời hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền du lịch xanh, nhân văn, bao trùm và bền vững trên toàn địa bàn thành phố.