Mở rộng phát triển không gian đô thị Đà Nẵng (Ảnh sưu tầm)
Sự ra đời của Nghị quyết này phản ánh rõ ràng yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc lại hệ thống đô thị quốc gia trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, nơi chất lượng tăng trưởng, hiệu quả sử dụng nguồn lực và năng lực cạnh tranh quốc gia trở thành những thước đo trung tâm.
Trong suốt một thời gian dài, hệ thống phân loại đô thị của Việt Nam với sáu cấp độ từ đô thị đặc biệt đến đô thị loại V đã đóng vai trò nhất định trong việc chuẩn hóa công tác quản lý nhà nước về đô thị. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy mô hình này ngày càng bộc lộ nhiều bất cập. Việc phân loại quá dàn trải, nặng về quy mô dân số và diện tích hành chính đã dẫn đến tình trạng “lạm phát danh hiệu đô thị”, trong đó không ít địa phương đạt chuẩn nâng loại trên giấy tờ nhưng chất lượng hạ tầng, dịch vụ đô thị và môi trường sống của người dân chưa theo kịp. Phân loại đô thị, thay vì trở thành công cụ điều tiết phát triển, trong nhiều trường hợp lại bị biến thành mục tiêu hình thức, tạo áp lực chạy đua lên loại mà thiếu chiều sâu bền vững.
Nghị quyết 111 được ban hành trong bối cảnh Việt Nam đang đồng thời triển khai Quy hoạch tổng thể quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 và thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả. Điều này đòi hỏi một khung phân loại đô thị mới, không chỉ để “xếp hạng”, mà để xác lập rõ vai trò chiến lược của từng đô thị trong mạng lưới phát triển quốc gia. Việc tinh giản hệ thống phân loại xuống còn bốn loại đô thị - đặc biệt, I, II và III - chính là sự lựa chọn có tính đột phá, thể hiện rõ quyết tâm chuyển từ tư duy quản lý dàn trải sang tư duy quản trị trọng tâm, có chọn lọc và định hướng dài hạn.
Công viên APEC mở rộng nhìn từ xa (Ảnh sưu tầm)
Mục đích sâu xa của Nghị quyết 111 là thiết lập lại trật tự phát triển đô thị theo hướng chất lượng, hiệu quả và bền vững. Đô thị không còn được nhìn nhận chủ yếu như một đơn vị hành chính độc lập, mà được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với vùng, quốc gia và thậm chí là không gian phát triển quốc tế. Phân loại đô thị theo Nghị quyết mới không chỉ trả lời câu hỏi “đô thị này lớn đến đâu”, mà quan trọng hơn là “đô thị này đóng vai trò gì” và “đô thị này tạo ra giá trị gì cho hệ thống phát triển chung”. Chính sự chuyển dịch trọng tâm này đã nâng tầm phân loại đô thị từ một thủ tục hành chính sang một công cụ quản trị chiến lược.
Một ý nghĩa nổi bật khác của Nghị quyết 111 là việc xác lập lại sự phân cấp hợp lý giữa các đô thị trực thuộc Trung ương và các đô thị thuộc tỉnh. Việc chỉ còn bốn thành phố trực thuộc Trung ương được xác định là đô thị loại I, bên cạnh hai đô thị đặc biệt là Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, đã góp phần làm rõ các cực tăng trưởng chủ chốt của quốc gia. Đồng thời, việc điều chỉnh tương đương loại đối với nhiều thành phố thuộc tỉnh không phải là sự “hạ cấp” theo nghĩa tiêu cực, mà là bước đi cần thiết để khôi phục tính chính xác, công bằng và minh bạch của hệ thống phân loại. Qua đó, nguồn lực đầu tư công và các cơ chế chính sách ưu tiên có thể được phân bổ sát thực hơn, tránh dàn trải và trùng lặp.
Nghị quyết 111 cũng mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với công tác quy hoạch đô thị. Từ năm 2026, phân loại đô thị theo Nghị quyết này trở thành một căn cứ pháp lý cốt lõi trong việc lập, điều chỉnh và tổ chức thực hiện quy hoạch chung, chương trình phát triển đô thị và kế hoạch đầu tư hạ tầng. Quy hoạch không còn có thể tách rời khỏi năng lực thực tế và vai trò chiến lược của đô thị, mà buộc phải bám sát các tiêu chí định lượng, các chỉ số phát triển và khả năng đáp ứng hạ tầng. Điều này góp phần khắc phục tình trạng quy hoạch thiếu tính khả thi, chạy theo mục tiêu hình thức hoặc kỳ vọng vượt quá nguồn lực.
Một điểm đột phá mang tính thời đại của Nghị quyết 111 là việc chính thức đưa chuyển đổi số trở thành yêu cầu bắt buộc trong công tác phân loại và quản lý đô thị. Lần đầu tiên, phân loại đô thị không chỉ dựa trên báo cáo định kỳ mà được gắn với hệ thống cơ sở dữ liệu đô thị thống nhất, cập nhật liên tục và có thể giám sát. Điều này không chỉ nâng cao tính chính xác, khách quan trong đánh giá, mà còn tạo ra một cơ chế giám sát xã hội mạnh mẽ, buộc chính quyền đô thị phải tập trung đầu tư vào các giá trị thực như hạ tầng kỹ thuật, môi trường, không gian công cộng và chất lượng sống của người dân.
Về phương diện dài hạn, Nghị quyết 111 có thể được xem là nền tảng thể chế quan trọng cho quá trình xây dựng hệ thống đô thị Việt Nam xanh, thông minh và có khả năng chống chịu cao trước các thách thức toàn cầu như biến đổi khí hậu, già hóa dân số và cạnh tranh quốc tế. Việc siết chặt các tiêu chí về hạ tầng, môi trường và quản trị đô thị không nhằm tạo thêm rào cản phát triển, mà nhằm định hướng các địa phương đi vào con đường phát triển bền vững, tránh lặp lại mô hình đô thị hóa nóng, tiêu tốn tài nguyên và để lại nhiều hệ lụy xã hội như trong quá khứ.
Tựu trung lại, Nghị quyết 111/2025/UBTVQH15 là một bước ngoặt mang tính cấu trúc trong quản lý và phát triển đô thị ở Việt Nam. Nghị quyết này không chỉ điều chỉnh cách phân loại đô thị, mà quan trọng hơn là điều chỉnh cách chúng ta tư duy về đô thị, về vai trò của đô thị trong chiến lược phát triển quốc gia và về trách nhiệm của chính quyền đối với chất lượng sống của người dân. Nếu được triển khai một cách nghiêm túc, đồng bộ và minh bạch, Nghị quyết 111 sẽ trở thành công cụ then chốt giúp Việt Nam xây dựng một hệ thống đô thị hiện đại, bản sắc và thực sự là động lực cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong những thập niên tới.