Ảnh minh họa do AI thực hiện
Từ nhu cầu của người dân đến vấn đề tại nghị trường
Ở nhiều thôn, xóm phía Nam thành phố, giếng khoan, bồn chứa và thiết bị lọc vẫn là phương tiện bảo đảm nước sinh hoạt của mỗi gia đình. Mùa khô, nỗi lo thiếu nước càng rõ. Trong khi đó, tại khu vực trung tâm Đà Nẵng trước hợp nhất, sử dụng nước máy đã trở thành điều bình thường.
Chất lượng nguồn nước, tính ổn định trong cung cấp và chi phí người dân phải trả đều khác nhau. Qua khảo sát, giám sát thực tế, đại biểu Trần Vũ Duy Mẫn, Phó Trưởng Ban Kinh tế - Ngân sách HĐND thành phố, đã đặt vấn đề chất vấn UBND thành phố tại Kỳ họp thứ 4 về tiến độ mở rộng cấp nước sạch ở những địa bàn còn thiếu và sự chênh lệch giá nước giữa các khu vực trước hợp nhất. Công văn số 20735/SXD-VP ngày 05/11/2026 của Sở Xây dựng là cơ sở để nhận diện những kết quả bước đầu cũng như các vướng mắc chưa được giải quyết.
Quy hoạch, kế hoạch đã có; nguồn nước đến từng nhà vẫn là thách thức
Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 toàn bộ dân số đô thị được cấp nước qua hệ thống tập trung và nâng dần tỷ lệ hộ dân nông thôn sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn. UBND thành phố đã ban hành Kế hoạch số 98/KH-UBND ngày 09/3/2026 về cấp nước sạch đô thị và Kế hoạch số 208/KH-UBND ngày 24/4/2026 về nước sạch nông thôn.
Ở tầm nhìn dài hạn, Quy hoạch chung thành phố Đà Nẵng đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, định hướng phát triển hạ tầng cấp nước trong không gian đô thị mới, trong đó, tập trung việc xây dựng thêm một số nhà máy nước nhằm phục vụ khu vực Duy Xuyên trước đây cùng các địa bàn trung du, miền núi phía Nam.
Về nguồn lực, thành phố đã đề nghị ngân sách Trung ương hỗ trợ khoảng 267 tỷ đồng để đầu tư công trình nước sạch nông thôn. Một số địa phương rà soát khả năng hỗ trợ bồn chứa, thiết bị lọc cho các hộ chưa có nước đạt quy chuẩn. Tuy nhiên, nguồn vốn đề nghị hỗ trợ không đồng nghĩa với vốn đã được bố trí; chủ trương, quy hoạch cũng chưa đồng nghĩa với công trình hoàn thành. Hiệu quả phải được kiểm chứng bằng đường ống đến khu dân cư và nguồn nước thực sự sử dụng được hằng ngày.
Sự khác biệt hiện rất rõ: các phường thuộc Đà Nẵng cũ cơ bản đã có mạng lưới nước máy rộng khắp, trong khi một số phường tại khu vực Điện Bàn, Hội An, Duy Xuyên, Quế Sơn… có tỷ lệ dân cư dùng nước từ hệ thống tập trung còn thấp, có nơi dưới 10%. Ở nhiều xã nông thôn, giếng đào, giếng khoan và máy lọc gia đình vẫn giữ vai trò chủ yếu.
Nước đã qua thiết bị lọc tại hộ gia đình không thể mặc nhiên được xem là nước từ hệ thống tập trung. Chất lượng phụ thuộc nguồn đầu vào, việc bảo dưỡng và thay lõi lọc; trong khi cấp nước tập trung có đơn vị vận hành, kiểm soát chất lượng và tiếp nhận phản ánh. Vì vậy, cần thống kê riêng tỷ lệ hộ được cấp nước qua mạng lưới tập trung và tỷ lệ hộ sử dụng nguồn khác đã xử lý.
Ngoài thiếu mạng lưới, nguồn nước thô cũng chịu tác động của xâm nhập mặn tại các sông Thu Bồn, Vĩnh Điện; có thời điểm trạm bơm phải dừng, một số nơi thuộc Hội An, Nam Phước thiếu nước cục bộ. Hạn hán, hiện tượng El Niño và việc vận hành hồ thủy điện thượng nguồn làm tăng khó khăn trong bảo đảm nguồn cấp. Trên địa bàn rộng, dân cư phân tán, chi phí đường ống và suất đầu tư lớn, khả năng thu hồi vốn thấp khiến việc huy động doanh nghiệp không dễ dàng.
Bên cạnh đó, chính sách khuyến khích đầu tư cấp nước tập trung của tỉnh Quảng Nam trước đây chưa có dự án nào được thi công, chưa có khoản hỗ trợ nào được giải ngân. Như vậy, chính sách đã có nhưng chưa chuyển thành kết quả đầu tư. Cần đánh giá thẳng vào nguyên nhân: mức hỗ trợ có đủ sức hấp dẫn, thủ tục có thuận lợi và rủi ro kinh doanh tại vùng dân cư thưa đã được chia sẻ hợp lý hay chưa.
Giá nước chênh lệch, người dân chờ một lộ trình thống nhất
Sau hợp nhất, giá nước sinh hoạt vẫn tạm áp dụng theo quyết định tại từng địa phương trước đây. Theo số liệu Sở Xây dựng cung cấp, giá nước ở bậc đầu tiên tại khu vực đồng bằng cao hơn hai lần mức áp dụng ở vùng nông thôn Hòa Vang; một số xã miền núi cũng có mức giá cao đáng kể. Cùng thuộc một thành phố, người dân ở nơi còn khó khăn về hạ tầng lại có thể phải chịu chi phí nước sinh hoạt lớn hơn.
Sở Xây dựng chỉ ra các nguyên nhân: ít hộ đấu nối khiến sản lượng tiêu thụ thấp; đường ống dài trên địa hình phức tạp làm tăng thất thoát; chi phí đầu tư và khấu hao cao. Nhưng giải thích được giá thành chưa có nghĩa là đã giải quyết được yêu cầu tiếp cận dịch vụ thiết yếu với mức chi trả phù hợp, nhất là đối với hộ có thu nhập thấp. Thực tế hình thành một vòng luẩn quẩn: ít hộ đấu nối làm giá thành cao; giá nước cao lại khiến người dân ngại chuyển từ giếng khoan sang nước máy, dẫn đến tiếp tục thiếu sản lượng để giảm chi phí.
Theo giải trình, đơn vị cấp nước tại khu vực Quảng Nam trước đây đang xây dựng phương án giá theo hướng dẫn mới của Bộ Tài chính; việc thẩm định, xác định biểu giá và thời điểm áp dụng còn ở phía trước. Điều người dân cần biết là mốc hoàn thành từng công việc và nguyên tắc điều chỉnh trong giai đoạn chuyển tiếp.
Văn bản trả lời cũng nêu nguyên tắc ngân sách xem xét cấp bù khi giá nước được quyết định thấp hơn mức tính đúng, tính đủ. Đó mới là cơ sở tài chính, chưa phải chế độ hỗ trợ đã xác định đối tượng, mức hưởng và nguồn kinh phí. Trong khi đó, thành phố đã có chính sách hỗ trợ một lượng nước sinh hoạt cho hộ đồng bào dân tộc thiểu số tại Hòa Phú, Hòa Bắc. Kinh nghiệm này cần được nghiên cứu khi xem xét các hộ nghèo, hộ đồng bào dân tộc thiểu số ở miền núi phía Nam, nơi nhiều hộ còn chưa tiếp cận được mạng lưới ổn định.
Cần lộ trình cụ thể, không chỉ mục tiêu bình quân
Trước hết, thành phố cần xây dựng bộ dữ liệu thống nhất về khả năng tiếp cận nước sạch của từng xã, phường, phân biệt nguồn cấp tập trung với nước tự khai thác đã xử lý, đồng thời kiểm chứng qua khảo sát. Thông tin cần phản ánh cả tỷ lệ đấu nối, độ ổn định của dịch vụ, tình trạng thiếu nước theo mùa và mức giá người dân đang trả. Chỉ khi nhìn đúng từng địa bàn mới có thể bố trí đúng nguồn lực, tránh để chỉ tiêu bình quân che khuất những nơi còn thiếu nước.
Trên cơ sở đó, cần lập lộ trình riêng cho các địa bàn có tỷ lệ cấp nước tập trung thấp; xác định rõ công trình ưu tiên, số hộ dự kiến được phục vụ, nguồn vốn, thời hạn và cơ quan chịu trách nhiệm. Các kế hoạch phải gắn với khả năng cân đối ngân sách và phương án vận hành sau đầu tư.
Đối với cơ chế thu hút đầu tư, cần tổng kết chính sách trước đây chưa tạo được dự án và khoản hỗ trợ thực tế. Giải pháp mới phải phù hợp với đặc điểm địa bàn rộng, dân cư thưa, chi phí cao; đồng thời xem xét hỗ trợ đấu nối cho hộ khó khăn để tăng số người sử dụng.
Về giá nước, cần công bố tiến độ lập, thẩm định, trình phê duyệt phương án và dự kiến lộ trình áp dụng, bảo đảm hài hòa giữa nguyên tắc tính đúng, tính đủ chi phí với khả năng thanh toán. Nếu dự kiến ngân sách hỗ trợ giá hoặc hỗ trợ trực tiếp người dân, phải làm rõ đối tượng, điều kiện, mức hỗ trợ, phương thức thực hiện và nguồn bảo đảm. Việc nghiên cứu hỗ trợ nhóm yếu thế không nên dừng ở định hướng chung mà cần đi đến phương án chính sách đủ căn cứ để cơ quan có thẩm quyền xem xét.
HĐND thành phố cần tiếp tục theo dõi kết quả thực hiện các nội dung đã chất vấn và được cơ quan chuyên môn giải trình. Trọng tâm giám sát không chỉ là số kế hoạch được ban hành hoặc vốn dự kiến huy động, mà là tiến độ từng công trình, số hộ đấu nối mới, khả năng cấp nước mùa khô và việc hoàn thiện phương án giá. Mỗi kiến nghị cần gắn đầu mối, thời hạn và kết quả có thể kiểm chứng để tránh kéo dài từ kỳ họp này sang kỳ họp khác.
Đo hiệu quả hợp nhất bằng thay đổi trong đời sống
Nước sạch là nhu cầu thiết yếu, được người dân cảm nhận qua từng lần mở vòi, từng hóa đơn và những ngày thiếu nước. Sự hợp nhất về địa giới, bộ máy chỉ thực sự tạo chuyển biến khi khoảng cách về dịch vụ công giữa các khu vực từng bước được thu hẹp. Đối với những xã, phường còn khó khăn, cần một lộ trình đủ dài để đầu tư, song phải có mục tiêu theo từng giai đoạn và trách nhiệm thực hiện rõ ràng.
Kết quả của hoạt động giám sát không dừng ở câu trả lời tại nghị trường. Thước đo cuối cùng là thêm đường ống đến khu dân cư, thêm hộ được dùng nước máy an toàn, ổn định và mức chi trả ngày càng hợp lý. Khi người dân tại Duy Xuyên, Điện Bàn hay các xã miền núi phía Nam không còn phải băn khoăn vì sao mình chưa được tiếp cận nước máy, câu chuyện nước sạch sau hợp nhất mới thực sự có lời giải từ thực tiễn.
* Nguồn tư liệu: Công văn số 20735/SXD-VP ngày 05/11/2026 của Sở Xây dựng thành phố Đà Nẵng.