Thông tin chung của Đề án sắp xếp, ổn định dân cư miền núi, vùng thiên tai giai đoạn 2026 - 2030 và 2031 - 2036
Theo Đề án, toàn thành phố có khoảng 8.895 hộ cần sắp xếp, ổn định dân cư, gồm 6.426 hộ bố trí tập trung, 1.751 hộ bố trí xen ghép và 718 hộ ổn định tại chỗ. Đối với hình thức bố trí tập trung, Đề án xác định 160 khu/điểm có khả năng bố trí 7.174 hộ, trong đó 31 khu/điểm đã đầu tư hoặc đã có quyết định phê duyệt và 129 khu/điểm dự kiến đầu tư mới.
Đây là Đề án có quy mô lớn, phạm vi rộng, thời gian thực hiện dài và liên quan trực tiếp đến an toàn, đời sống của người dân, nhất là đồng bào khu vực miền núi. Từ thực tiễn khảo sát, giám sát chuyên đề của Ban Dân tộc HĐND thành phố và quá trình thẩm tra Đề án cho thấy, để chủ trương thực sự đi vào cuộc sống, việc bố trí dân cư cần được tiếp cận toàn diện hơn: không chỉ đưa người dân ra khỏi nơi có nguy cơ mất an toàn mà phải bảo đảm nơi ở mới có hạ tầng, sinh kế và điều kiện để ổn định lâu dài.
Vì vậy, sau khi HĐND thành phố thống nhất chủ trương, trọng tâm tiếp theo là UBND thành phố tiếp tục chỉ đạo rà soát, hoàn thiện Đề án, cụ thể hóa danh mục, nguồn lực, thứ tự ưu tiên và tổ chức thực hiện phù hợp với tình hình thực tế.
Sát nhu cầu, đúng đối tượng, ưu tiên nơi cấp bách
Đối với một đề án liên quan đến hàng nghìn hộ dân, việc xác định chính xác nhu cầu là yêu cầu đầu tiên. Điều này càng có ý nghĩa khi điều kiện địa hình miền núi phức tạp, mức độ nguy cơ thiên tai giữa các địa bàn khác nhau và có thể thay đổi theo thời gian.
Do đó, nhu cầu sắp xếp cần tiếp tục được rà soát đến từng hộ, gắn với mức độ rủi ro và hình thức bố trí phù hợp. Những khu vực có nguy cơ cao, ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn tính mạng người dân cần được ưu tiên; đối với các trường hợp đủ điều kiện bố trí xen ghép hoặc ổn định tại chỗ, cần nghiên cứu triển khai phù hợp để vừa bảo đảm an toàn, vừa sử dụng hiệu quả nguồn lực.
Ban Dân tộc HĐND thành phố giám sát thực tế khu tái định cư tập trung trên địa bàn xã Tây Giang
Đối với 31 khu/điểm đã đầu tư hoặc đã có quyết định phê duyệt, cần rà soát hiện trạng hạ tầng, khả năng tiếp nhận, tiến độ và nguồn vốn để tập trung hoàn thiện những khu còn dang dở, sớm đưa vào sử dụng. Đối với 129 khu/điểm dự kiến đầu tư mới, quy mô đầu tư cần được xác định trên cơ sở nhu cầu thực tế, tính cấp thiết, điều kiện triển khai và khả năng cân đối nguồn lực.
Đáng chú ý, nhu cầu bố trí tập trung của Đề án là 6.426 hộ, trong khi khả năng bố trí theo danh mục 160 khu/điểm là 7.174 hộ, chênh lệch 748 hộ. Việc tiếp tục làm rõ quy mô dự phòng và nhu cầu có thể phát sinh là cần thiết để bảo đảm đầu tư sát nhu cầu, hạn chế tình trạng đầu tư vượt quá khả năng sử dụng thực tế.
Nơi ở an toàn phải đi cùng sinh kế bền vững
Thực tế công tác sắp xếp dân cư cho thấy, hoàn thành một khu tái định cư chưa đồng nghĩa với hoàn thành mục tiêu ổn định dân cư. Điều quan trọng hơn là người dân có thể ổn định cuộc sống tại nơi ở mới hay không.
Đối với nhiều hộ dân miền núi, sinh kế gắn trực tiếp với đất sản xuất, rừng, nguồn nước và quan hệ cộng đồng. Một khu tái định cư dù bảo đảm an toàn nhưng xa nơi sản xuất, thiếu đất canh tác, thiếu nước hoặc không có điều kiện tạo việc làm, thu nhập thì khó bảo đảm ổn định lâu dài. Vì vậy, trước khi triển khai từng khu/điểm cần đánh giá đầy đủ điều kiện địa chất, nguy cơ sạt lở, ngập lụt, nguồn nước, đất đai, hạ tầng, khoảng cách đến khu vực sản xuất và khả năng ổn định sinh kế.
Đặc biệt, đối với đồng bào dân tộc thiểu số, việc lựa chọn địa điểm và tổ chức không gian tái định cư cần phù hợp với đặc điểm cư trú, phong tục, tập quán và không gian sinh hoạt cộng đồng. Nơi ở mới phải tạo điều kiện sống tốt hơn nhưng đồng thời hạn chế tác động đến những mối liên kết cộng đồng truyền thống, góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa.
Điều đó đặt ra yêu cầu các chính sách hỗ trợ sau di dời phải được triển khai đồng bộ với đầu tư hạ tầng. Đất sản xuất, việc làm, đào tạo nghề, nguồn nước, tiếp cận các dịch vụ thiết yếu và khả năng tạo thu nhập cần được xem là những thành tố của phương án ổn định dân cư, thay vì chỉ là những nội dung hỗ trợ sau khi người dân đã chuyển đến nơi ở mới.
Nguồn lực phải gắn với khả năng thực hiện
Đề án có số lượng khu/điểm đầu tư mới rất lớn và thời gian thực hiện đến năm 2036. Vì vậy, bảo đảm nguồn lực là điều kiện quan trọng để các mục tiêu đề ra có thể thực hiện trên thực tế.
Trong quá trình hoàn thiện Đề án, cần tiếp tục đối chiếu từng dự án với Kế hoạch đầu tư công trung hạn, bảo đảm thống nhất về tên gọi, phạm vi, quy mô, tổng mức đầu tư và khả năng cân đối vốn. Đây không chỉ là yêu cầu về thủ tục mà còn giúp xác định rõ dự án nào đã đủ điều kiện triển khai, dự án nào cần tiếp tục hoàn thiện và thứ tự ưu tiên bố trí nguồn lực.
Đối với nguồn ngân sách thành phố dự kiến bổ sung, cần tính toán phù hợp khả năng cân đối trong từng giai đoạn. Với 1.368 tỷ đồng đề nghị ngân sách Trung ương hỗ trợ, bên cạnh việc tích cực tranh thủ nguồn lực, thành phố cần chủ động phương án trong trường hợp nguồn hỗ trợ chưa được bố trí hoặc bố trí không đủ. Đồng thời, việc lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia và các nguồn vốn hợp pháp khác cần được tính toán đồng bộ để tăng tính khả thi của Đề án.
Trong điều kiện nguồn lực có hạn, đầu tư cần có trọng tâm, trọng điểm, trước hết dành cho những khu vực có nguy cơ trực tiếp đến tính mạng người dân và những dự án đã bảo đảm điều kiện triển khai, tránh dàn trải nguồn lực trên quá nhiều khu/điểm cùng một thời điểm.
Linh hoạt trong phân kỳ, chủ động trước nguy cơ thiên tai
Một Đề án kéo dài đến năm 2036 cần có lộ trình, nhưng lộ trình đó cũng phải đủ linh hoạt để thích ứng với thực tế. Thiên tai và nguy cơ sạt lở không diễn ra theo kế hoạch đầu tư. Vì vậy, một khu vực dù được dự kiến thực hiện ở giai đoạn sau nhưng nếu xuất hiện nguy cơ cao thì cần được rà soát, điều chỉnh thứ tự ưu tiên kịp thời.
Đây cũng là yêu cầu được đặt ra trong quá trình thẩm tra: căn cứ mức độ nguy cơ, tính cấp bách và khả năng cân đối nguồn lực để xác định thứ tự thực hiện; đối với khu vực phát sinh nguy cơ cao cần chủ động xem xét điều chỉnh tiến độ, kể cả những khu/điểm đang dự kiến thực hiện sau năm 2030. Cùng với sự linh hoạt về tiến độ, cần phân công rõ trách nhiệm của từng sở, ngành, địa phương; thường xuyên cập nhật tình hình thiên tai, nhu cầu bố trí dân cư, tiến độ dự án và nguồn vốn; tăng cường kiểm tra, theo dõi để kịp thời tháo gỡ khó khăn và đánh giá hiệu quả sau khi người dân được bố trí đến nơi ở mới.
Để chủ trương thực sự đi vào cuộc sống
Việc HĐND thành phố thống nhất chủ trương ban hành Đề án tạo nền tảng để thành phố triển khai một cách tổng thể, có lộ trình đối với công tác sắp xếp, ổn định dân cư miền núi, vùng thiên tai. Tuy nhiên, từ chủ trương đến hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào chất lượng rà soát, sự chủ động về nguồn lực và trách nhiệm trong tổ chức thực hiện.
Hiệu quả của Đề án vì vậy không nên chỉ được đo bằng bao nhiêu khu tái định cư được xây dựng, bao nhiêu hộ đã di chuyển, mà quan trọng hơn là sau khi di dời, người dân có thực sự an toàn, có điều kiện sản xuất, việc làm, thu nhập, tiếp cận hạ tầng thiết yếu và ổn định cuộc sống lâu dài hay không.
Đó cũng là yêu cầu xuyên suốt trong giai đoạn tiếp theo: rà soát sát nhu cầu, ưu tiên đúng địa bàn; lấy an toàn của người dân làm trước hết; gắn nơi ở với sinh kế, hạ tầng và bản sắc cộng đồng; đồng thời bảo đảm nguồn lực và trách nhiệm thực hiện. Khi những yêu cầu này được cụ thể hóa trong từng dự án, từng khu dân cư và từng hộ dân, Đề án mới thực sự chuyển từ chủ trương thành những thay đổi thiết thực trong đời sống người dân miền núi, vùng thiên tai.