Toàn cảnh đô thị Đà Nẵng
Dân số phải đi sau mô hình phát triển
Sau hợp nhất, Đà Nẵng có một không gian phát triển mới, rộng hơn và đa dạng hơn. Định hướng của thành phố đặt mục tiêu tăng trưởng GRDP giai đoạn 2026–2030 bình quân từ 11%/năm trở lên; tầm nhìn dài hạn hướng tới đô thị sinh thái, thông minh, có chất lượng sống cao, đồng thời phát triển Trung tâm tài chính quốc tế, Khu thương mại tự do, logistics, công nghiệp công nghệ cao, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và du lịch chất lượng cao.
Những động lực đó có thể làm thay đổi đáng kể cơ cấu việc làm và dòng di cư. Vì vậy, dự báo dân số không thể chỉ ngoại suy tốc độ tăng dân số trong quá khứ.
Logic quy hoạch nên được xác lập theo trình tự: Mô hình phát triển → cơ cấu kinh tế → việc làm → dân số → phân bố dân cư → hạ tầng → nguồn lực đầu tư. Không nên chọn trước một con số dân số, sau đó tìm không gian để bố trí và mở rộng đô thị nhằm đáp ứng con số đó.
5–6 triệu dân phải là kết quả tính toán
Trong bối cảnh Đà Nẵng hướng tới trở thành cực tăng trưởng mới, việc nghiên cứu kịch bản dân số khoảng 5–6 triệu người trong dài hạn là cần thiết. Nhưng đây nên là kịch bản để tính toán và chứng minh, chưa nên mặc định là mục tiêu.
Không gian phát triển của thành phố
Hồ sơ quy hoạch cần trả lời ba vấn đề: kinh tế tương lai tạo ra bao nhiêu việc làm mới; dân số tăng từ tăng tự nhiên và di cư cơ học như thế nào; và số dân tăng thêm sẽ sống, làm việc ở đâu.
Đây cũng là cơ sở để phân bổ dân số giữa các cực phát triển. Đô thị đa cực không có nghĩa là chia đều dân số. Trung tâm tài chính có cấu trúc dân cư khác khu vực cảng - logistics - công nghiệp; Hội An và vùng di sản không thể phát triển theo mật độ của khu đô thị mới; miền núi phía Tây càng không nên được xem đơn thuần là quỹ đất dự phòng cho đô thị hóa. Chức năng và khả năng tạo việc làm của từng cực phải được xác định trước khi phân bổ dân số.
Phải tách “dân số” và “sức chứa”
Cần phân biệt ba đại lượng: dân số thường trú; dân số quy đổi, phản ánh thêm áp lực hạ tầng của khách du lịch, sinh viên, chuyên gia, lao động tạm trú và các dòng người không thường trú; và sức chứa hạ tầng, tức khả năng mà hệ thống giao thông, nước, năng lượng, môi trường và hạ tầng xã hội có thể phục vụ an toàn.
Ba đại lượng này không nhất thiết bằng nhau. Nếu nghiên cứu phương án dân số thường trú dài hạn khoảng 5-6 triệu người, có thể đồng thời kiểm định một số hạ tầng chiến lược ở ngưỡng tương đương 7-8 triệu người.
Tuy nhiên, 7-8 triệu người không phải mục tiêu dân số. Đây chỉ nên là kịch bản kiểm tra sức chịu tải (stress test) và tạo biên an toàn cho những hạ tầng rất khó bổ sung sau khi đô thị đã hình thành. Cách tiếp cận này giúp tránh cả hai thái cực: dự báo thấp dẫn đến thiếu hạ tầng, hoặc dự báo quá cao để mở rộng đất đô thị không cần thiết.
Sức chứa cao không có nghĩa là đô thị hóa nhiều hơn
Đà Nẵng mới có diện tích tự nhiên lớn nhưng không có nghĩa toàn bộ diện tích đó là dư địa đô thị hóa. Rừng, núi, lưu vực đầu nguồn, sông hồ, hành lang thoát lũ, vùng sinh thái, đất nông nghiệp cần bảo vệ và không gian di sản phải được xem là những giới hạn của phát triển, không phải quỹ đất chờ chuyển đổi.
Sông, hồ, vùng trũng và hành lang thoát lũ phải được coi là hạ tầng sinh thái. Cây xanh, mặt nước, không gian công cộng, giao thông công cộng và bãi đỗ xe cũng phải được dành quỹ đất ngay từ quy hoạch.
Không gian tự thiên của thành phố
Đối với những hạ tầng khó bổ sung sau này như đường sắt, metro, hành lang TOD, trục giao thông chiến lược, hồ điều hòa, hành lang thoát lũ, nguồn nước, hạ tầng năng lượng và công viên lớn, cần giữ không gian từ hôm nay. Nguyên tắc nên là: Quy hoạch dài hạn - giữ quỹ đất dài hạn - đầu tư theo nhu cầu từng giai đoạn.
Dân số cuối cùng phải được kiểm tra bằng nguồn lực
Từ góc độ kinh tế - ngân sách, đây là điều kiện không thể bỏ qua. Mỗi triệu dân tăng thêm kéo theo nhu cầu rất lớn về giao thông, cấp nước, năng lượng, xử lý nước thải và chất thải, trường học, bệnh viện, công viên và các dịch vụ công.
Với mỗi kịch bản dân số, cần tính được tương đối tổng nhu cầu đầu tư hạ tầng; phần ngân sách nhà nước phải đảm nhận; khả năng huy động từ đất đai, PPP và khu vực tư nhân; đồng thời tính cả chi phí vận hành sau đầu tư.
Một phương án dân số có thể hợp lý về không gian nhưng nếu tạo ra nhu cầu đầu tư vượt quá khả năng huy động nguồn lực dài hạn thì chưa phải phương án quy hoạch khả thi. Vì vậy, góc nhìn kinh tế – ngân sách cần được đặt ngay trong quá trình lựa chọn phương án quy hoạch, không phải đến cuối cùng mới tính nguồn vốn thực hiện.
Ba vấn đề cần chốt trước khi quyết định dân số 2050
Thứ nhất, lượng hóa quan hệ tăng trưởng kinh tế - việc làm - di cư - dân số, trong đó đánh giá đầy đủ tác động của các động lực phát triển mới.
Thứ hai, xác định chức năng, khả năng tạo việc làm và sức chịu tải của từng cực đô thị trước khi phân bổ dân số; đồng thời tách rõ dân số thường trú – dân số quy đổi – sức chứa hạ tầng.
Thứ ba, kiểm định từng kịch bản bằng hai “trần”: sức chịu tải môi trường và khả năng huy động nguồn lực đầu tư.
Từ cách tiếp cận đó, 5-6 triệu dân có thể là khoảng kịch bản cần nghiên cứu, nhưng phải được chứng minh bằng mô hình kinh tế - dân số - không gian. Ngưỡng 7-8 triệu người, nếu sử dụng, chỉ nên là kịch bản kiểm định sức chứa của một số hạ tầng chiến lược, không phải chỉ tiêu dân số của thành phố.
Cuối cùng, một phương án dân số chỉ thực sự thuyết phục khi chứng minh được bốn điều kiện: việc làm đủ - không gian phù hợp - hạ tầng chịu được - nguồn lực bảo đảm.
Một quy hoạch tốt không phải là quy hoạch chứa được nhiều người nhất, mà là quy hoạch đủ dư địa cho tăng trưởng nhưng không đánh đổi môi trường; giữ được không gian cho tương lai nhưng không dẫn đến đầu tư dàn trải; và có khả năng thực hiện về tài chính trong nhiều thập kỷ.
Đó nên là tiêu chí quan trọng khi xem xét và phản biện phương án dân số của Quy hoạch chung thành phố Đà Nẵng đến năm 2050.