Phòng Dân nguyện cùng lãnh đạo Văn phòng tham mưu đồng chí Nguyễn Công Thanh - Thành ủy viên, Phó Chủ tịch HĐND thành phố đi kiểm tra, khảo sát thực tế việc xử lý, giải quyết đơn thư của công dân tại địa phương.
Để thực hiện tốt nhiệm vụ này, bên cạnh việc nắm vững quy định pháp luật, đội ngũ cán bộ làm công tác tham mưu xử lý đơn thư cần hình thành, rèn luyện tư duy pháp luật - năng lực cốt lõi giúp nhìn nhận, phân tích và xử lý mọi vấn đề trên cơ sở pháp luật, bảo đảm tính khách quan, đúng thẩm quyền và đúng quy định.
Tư duy pháp luật - nền tảng của hoạt động tham mưu: Tư duy pháp luật không chỉ là việc ghi nhớ các quy định pháp luật mà là phương pháp tư duy dựa trên hệ thống quy phạm pháp luật hiện hành, các nguyên tắc pháp lý và tinh thần thượng tôn pháp luật để xem xét, đánh giá, giải quyết vụ việc cụ thể.
Khác với tư duy cảm tính hoặc dựa vào kinh nghiệm cá nhân, tư duy pháp luật luôn đặt ra các câu hỏi cốt lõi: vụ việc thuộc lĩnh vực pháp luật nào, quan hệ pháp luật nào đang phát sinh, chủ thể nào có quyền và nghĩa vụ, cơ quan nào có thẩm quyền giải quyết, quy trình xử lý và căn cứ pháp lý nào được áp dụng. Cách tiếp cận này giúp quá trình tham mưu có cơ sở pháp lý rõ ràng, hạn chế nhận định chủ quan và nâng cao chất lượng đề xuất xử lý.
Những nội dung cốt lõi của tư duy pháp luật: Thứ nhất, xác định đúng vấn đề pháp lý: Phân tích bản chất vụ việc để phân biệt khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh và xác định lĩnh vực liên quan (đất đai, hành chính, lao động, xây dựng…). Thứ hai, xác định đầy đủ căn cứ pháp lý: Tra cứu chính xác các quy định điều chỉnh, ưu tiên văn bản có hiệu lực pháp lý cao, kiểm tra hiệu lực và viện dẫn cụ thể đến điều, khoản, điểm. Thứ ba, phân tích và áp dụng pháp luật: Đối chiếu tình tiết thực tế với quy định pháp luật, xem xét các quy định đặc thù, chuyển tiếp hoặc ưu tiên áp dụng. Thứ tư, xác định đúng thẩm quyền và trình tự giải quyết: Đảm bảo mọi hoạt động đúng thẩm quyền, thời hạn, thủ tục, hạn chế chuyển đơn nhiều lần hoặc xử lý không đúng. Thứ năm, đề xuất hướng xử lý có căn cứ: Đưa ra giải pháp cụ thể như hướng dẫn công dân, chuyển đơn đúng cơ quan, theo dõi giải quyết hoặc kiến nghị HĐND, Thường trực HĐND giám sát khi cần thiết.
* Về vận dụng tư duy pháp luật trong hoạt động tham mưu xử lý đơn thư: Thực tiễn cho thấy mỗi đơn thư phản ánh những vấn đề pháp lý - xã hội khác nhau. Vì vậy, tư duy pháp luật cần được vận dụng nhất quán trong từng khâu: (i) Trong tiếp nhận và phân loại đơn, cán bộ tham mưu không chỉ dựa vào tiêu đề mà phải nghiên cứu toàn bộ nội dung để xác định đúng bản chất vụ việc. Nhiều trường hợp đơn ghi “kiến nghị” nhưng thực chất là khiếu nại, hoặc ghi “tố cáo” nhưng chỉ phản ánh bất cập quản lý nhà nước. (ii)Trong nghiên cứu nội dung đơn, tư duy pháp luật giúp phát hiện vấn đề về thẩm quyền, căn cứ pháp lý, trình tự thủ tục hoặc dấu hiệu áp dụng pháp luật chưa đúng, làm cơ sở để chuyển đơn, theo dõi hoặc kiến nghị giám sát đơn thư. (iii) Trong hoạt động giám sát, tư duy pháp luật giúp xác định nội dung giám sát, tiêu chí đánh giá, đối chiếu kết quả giải quyết với quy định pháp luật, từ đó đánh giá khách quan việc chấp hành pháp luật của cơ quan nhà nước và kiến nghị giải pháp nâng cao hiệu quả.
* Nâng cao chất lượng tham mưu từ tư duy pháp luật: Trong bối cảnh tiếp tục xây dựng Nhà nước pháp quyền và đổi mới tổ chức chính quyền địa phương, cán bộ tham mưu HĐND cần không chỉ am hiểu pháp luật mà còn vận dụng pháp luật một cách khoa học, linh hoạt và đúng nguyên tắc. Tư duy pháp luật chính là “kim chỉ nam” giúp mỗi cán bộ, mỗi đại biểu xử lý công việc khách quan, chính xác, góp phần nâng cao chất lượng công tác dân nguyện, tăng cường hiệu quả giám sát của HĐND, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân, đồng thời xây dựng nền hành chính phục vụ, công khai, minh bạch, hiệu lực, hiệu quả.
* Thực tiễn vận dụng tư duy pháp luật trong công tác tham mưu xử lý đơn thư của HĐND thành phố Đà Nẵng:
Thực tiễn hoạt động của HĐND thành phố Đà Nẵng trong thời gian qua cho thấy, cùng với việc thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp từ ngày 01/7/2025 và sự hoàn thiện nhanh chóng của hệ thống pháp luật về công tác dân nguyện, yêu cầu đối với đội ngũ cán bộ tham mưu ngày càng cao. Nếu trước đây, việc xử lý đơn thư chủ yếu tập trung vào xác định đúng thẩm quyền và thực hiện các bước theo quy trình thì hiện nay, người làm công tác tham mưu phải có tư duy pháp luật toàn diện, bảo đảm mỗi đề xuất đều được xem xét dưới góc độ pháp lý, thực tiễn và yêu cầu giám sát của cơ quan dân cử.
Văn phòng tham mưu Ban Pháp chế HĐND thành phố giám sát chuyên đề đối với 09 vụ việc đơn thư của tổ chức, công dân đang tồn đọng, kéo dài.
Khối lượng công việc thực tế phản ánh rõ yêu cầu đó. Năm 2025, Thường trực HĐND thành phố đã tiếp nhận 1.146 đơn thư của tổ chức, công dân; xử lý 1.140 đơn, trong đó chuyển cơ quan có thẩm quyền giải quyết 687 đơn, hướng dẫn, trả lời công dân 208 đơn, lưu 245 đơn theo quy định và đưa 11 vụ việc vào diện theo dõi, giám sát. Sáu tháng đầu năm 2026, HĐND thành phố tiếp nhận 458 đơn thư, xử lý 445 đơn; chuyển cơ quan có thẩm quyền 192 đơn, hướng dẫn công dân 50 đơn, đưa 14 vụ việc vào giám sát và lưu 189 đơn theo quy định. Những con số này cho thấy mỗi ngày bộ phận tham mưu phải nghiên cứu, đánh giá nhiều vụ việc có tính chất khác nhau, đòi hỏi việc vận dụng pháp luật phải chính xác, thống nhất và kịp thời. Qua thực tiễn xử lý cho thấy, nhiều đơn thư của công dân không phản ánh đúng tên gọi pháp lý. Có trường hợp ghi là "đơn tố cáo" nhưng nội dung thực chất là khiếu nại quyết định hành chính; có trường hợp ghi là "đơn kiến nghị" nhưng phản ánh hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật; cũng có những vụ việc vừa có nội dung kiến nghị, vừa có nội dung khiếu nại hoặc phản ánh nhiều lĩnh vực khác nhau. Nếu chỉ căn cứ vào tiêu đề của đơn sẽ rất dễ dẫn đến việc phân loại không chính xác, ảnh hưởng đến việc xác định thẩm quyền và phương án xử lý. Vì vậy, yêu cầu đầu tiên đối với cán bộ tham mưu là phải nghiên cứu toàn bộ nội dung đơn, xác định đúng bản chất pháp lý của vụ việc trước khi đề xuất hướng xử lý.
Một điểm đáng chú ý là sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, nhiều vụ việc phát sinh trong giai đoạn chuyển tiếp hoặc liên quan đến việc thay đổi tổ chức bộ máy hành chính. Điều này đòi hỏi người tham mưu không chỉ nắm chắc quy định của Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo, Luật Tiếp công dân mà còn phải thường xuyên cập nhật các quy định mới về tổ chức chính quyền địa phương, phân cấp, phân quyền và thẩm quyền của từng cơ quan để bảo đảm việc chuyển đơn đúng cơ quan, đúng thẩm quyền ngay từ lần đầu, hạn chế tình trạng chuyển đơn nhiều lần hoặc kéo dài thời gian giải quyết.
Tư duy pháp luật cũng được thể hiện rõ trong hoạt động theo dõi, giám sát. Đối với các vụ việc phức tạp, kéo dài hoặc có nhiều ý kiến khác nhau, Văn phòng tham mưu Thường trực HĐND giao các Ban của HĐND khảo sát, giám sát theo lĩnh vực phụ trách; đồng thời tham mưu tổ chức các phiên họp giải trình, tiếp công dân và kết luận làm rõ trách nhiệm của cơ quan có liên quan. Riêng năm 2025, Thường trực HĐND thành phố đã tổ chức họp giải trình đơn thư đối với 04 vụ việc của công dân, doanh nghiệp. Sáu tháng đầu năm 2026, các Ban của HĐND tiếp tục tổ chức giám sát nhiều vụ việc theo lĩnh vực phụ trách và triển khai giám sát chuyên đề đối với 09 vụ việc đơn thư tồn đọng, kéo dài. Những hoạt động này thể hiện rõ vai trò của HĐND không chỉ trong việc tiếp nhận, chuyển đơn mà còn trong việc theo dõi, giám sát quá trình thực hiện pháp luật của các cơ quan có thẩm quyền. Đặc biệt, thực tiễn triển khai các quy định mới từ ngày 01/7/2026 đang đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới quy trình tiếp công dân, xử lý đơn thư của HĐND. Hiện nay, Thường trực HĐND thành phố đang nghiên cứu sửa đổi, thay thế Quyết định số 37/QĐ-HĐND theo hướng đồng bộ với các quy định mới của Trung ương, nhất là Nghị quyết số 116/2025/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội; Nghị quyết số 2746/NQ-UBDNGS15 của Ủy ban Dân nguyện và Giám sát về mẫu văn bản, quy trình tiếp nhận, phân loại, xử lý đơn; cùng các nghị định của Chính phủ hướng dẫn thi hành Luật Tiếp công dân, Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo và Thông tư số 05/2021/TT-TTCP của Thanh tra Chính phủ về quy trình xử lý đơn. Việc sửa đổi Quyết định số 37 không chỉ nhằm cập nhật căn cứ pháp lý mà còn hướng tới chuẩn hóa toàn bộ quy trình nghiệp vụ, thống nhất biểu mẫu, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, nâng cao trách nhiệm phối hợp giữa Văn phòng, Thường trực HĐND và các Ban của HĐND trong công tác Dân nguyện.
Từ thực tiễn đó có thể thấy, tư duy pháp luật không chỉ là yêu cầu cụ thể đối với từng cán bộ tham mưu trong công tác xử lý đơn thư mà còn là nền tảng để tham mưu xây dựng các quy chế, quy trình nghiệp vụ của HĐND, Thường trực HĐND. Mỗi quy định nội bộ được hoàn thiện đều xuất phát từ yêu cầu giải quyết những khó khăn trong thực tiễn, đồng thời cụ thể hóa kịp thời các quy định mới của pháp luật vào hoạt động của cơ quan dân cử.
Trong bối cảnh hệ thống pháp luật về công tác dân nguyện tiếp tục được hoàn thiện và yêu cầu nâng cao hơn nữa chất lượng hoạt động giám sát, việc xây dựng đội ngũ cán bộ có tư duy pháp luật vững vàng, chủ động nghiên cứu, cập nhật pháp luật và vận dụng linh hoạt vào từng vụ việc cụ thể sẽ là yếu tố quyết định nâng cao chất lượng tham mưu. Đây cũng là cơ sở để HĐND thành phố tiếp tục đổi mới phương thức hoạt động, phát huy vai trò là cơ quan đại diện cho ý chí, nguyện vọng của Nhân dân, góp phần xây dựng nền hành chính phục vụ, công khai, minh bạch và hoạt động ngày càng hiệu lực, hiệu quả./.
Phan Anh