Nhìn tổng thể, dự thảo Nghị quyết lần này đã cơ bản khắc phục một số hạn chế, bất cập của các nghị quyết trước đây về tiếp công dân, xử lý đơn của các cơ quan dân cử, nhất là đã chú trọng tính đồng bộ, thống nhất với Hiến pháp 2025 và các Luật: Tổ chức Quốc hội 2025, Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025, Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân; sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiếp công dân, Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo… Tuy nhiên, qua thực tiễn triển khai các quy định tiếp công dân, tiếp nhận và xử lý đơn thư thời gian qua cho thấy vẫn còn những bất cập như: quy trình tiếp công dân chưa thống nhất giữa các cơ quan; việc phân loại, xử lý đơn còn chồng chéo; chưa có quy định rõ về các trường hợp được từ chối tiếp công dân; cơ chế giám sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo còn hạn chế... Việc rà soát, bổ sung và hoàn thiện quy định là yêu cầu cấp thiết, đáp ứng đòi hỏi thực tiễn và phù hợp với yêu cầu đổi mới hoạt động của Quốc hội và HĐND hiện nay.
Về tiếp công dân
Luật Tiếp công dân hiện hành có quy định mục đích chung của công tác tiếp công dân, nhưng trong Nghị quyết quy định riêng của cơ quan dân cử, cần thiết bổ sung quy định để làm rõ mục đích đặc thù của tiếp công dân gắn liền với vai trò của cơ quan lập pháp và cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, điều này nhằm xác định ý nghĩa, định hướng và phạm vi điều chỉnh của toàn bộ Nghị quyết, khẳng định đây là hoạt động có tính chất chính trị, pháp lý và xã hội đặc biệt quan trọng, gắn liền với việc thực hiện quyền làm chủ của Nhân dân và trách nhiệm của cơ quan dân cử.
Qua thực tiễn, có nhiều trường hợp công dân đã được cơ quan có thẩm quyền tiếp, giải thích, hướng dẫn rõ ràng, đúng quy định pháp luật nhiều lần, nhưng vẫn thường xuyên đến yêu cầu tiếp công dân với cùng nội dung, vụ việc, gây áp lực, quá tải cho công tác tiếp công dân và ảnh hưởng đến việc tiếp, xử lý các vụ việc mới, bức xúc khác của Nhân dân; cá biệt có trường hợp lợi dụng việc tiếp công dân của các cơ quan dân cử để gây mất trật tự, có lời lẽ xúc phạm đại biểu… Đề nghị bổ sung quy định các trường hợp được từ chối tiếp công dân nhằm tạo cơ sở pháp lý rõ ràng, bảo đảm tính trật tự, kỷ cương, vừa giúp đại biểu Quốc hội, HĐND có căn cứ xử lý thống nhất, hạn chế tình trạng lạm dụng quyền yêu cầu tiếp công dân; tránh khiếu nại, kiến nghị kéo dài, vượt cấp không cần thiết, vừa thống nhất với quy định Điều 9 của Luật Tiếp công dân hiện hành.
Về hình thức tiếp công dân của cơ quan dân cử, cần quy định thống nhất 2 hình thức là Tiếp công dân trực tiếp và Tiếp công dân trực tuyến” cho đồng bộ với việc bổ sung Điều 3a của dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiếp công dân (trình tại kỳ họp thứ 10 Quốc hội khoá XV).
Hình ảnh giám sát xử lý đơn kiến nghị về ô nhiễm môi trường của đại biểu HĐND
Mẫu hoá các quy định tiếp nhận, phân loại, xử lý đơn
Cùng với việc hoàn thiện quy trình phân loại, xử lý đơn theo hướng rõ thẩm quyền, để thống nhất trong tiếp nhận, xử lý đơn của cơ quan dân cử, thuận lợi cho công tác thống kê, báo cáo kết quả xử lý đơn và đúng với tính chất của “Nghị quyết quy định chi tiết và hướng dẫn thực hiện…”. Đề nghị bổ sung Phụ lục biểu mẫu các văn bản xử lý đơn như: chuyển đơn, đôn đốc đề nghị báo cáo kết quả giải quyết đơn, trả lời đơn, thông tin, hướng dẫn đơn, lưu đơn... Đồng thời, xem xét, quy định rõ hình thức văn bản sau hoạt động tiếp công dân của đại biểu Quốc hội và HĐND cụ thể là gì? Khi kết thúc việc tiếp công dân ban hành thông báo kết luận việc tiếp dân hay các văn bản thông tin, hướng dẫn công dân? Việc này cần quy định cụ thể.
Bên cạnh đó, một bộ phận công dân, dù vụ việc đã được các cấp có thẩm quyền (hành chính, tòa án) giải quyết và đã được cơ quan dân cử (Quốc hội, HĐND) giám sát hoặc có ý kiến rõ ràng, vẫn tiếp tục gửi đơn, tái khiếu nại, tố cáo, kiến nghị liên tục đến nhiều cơ quan, đặc biệt là cơ quan dân cử; hành vi này không xuất phát từ việc tìm kiếm công lý mà nhằm mục đích gây áp lực, cản trở hoạt động quản lý nhà nước và lãng phí nguồn lực; đồng thời đây là nguyên nhân dẫn đến tình trạng đơn thư kéo dài, vượt cấp, dù vụ việc đã được giải quyết hoặc đã có ý kiến cuối cùng của cơ quan có thẩm quyền và cơ quan dân cử. Do đó, đề nghị bổ sung quy định trường hợp xếp lưu đơn đối với "Đơn đã được cơ quan dân cử tiếp nhận, giám sát và có kết luận giải quyết, trả lời của cơ quan có thẩm quyền theo đúng quy định pháp luật hoặc đơn đã được cơ quan dân cử có văn bản trả lời, hướng dẫn rõ ràng nhưng công dân vẫn tiếp tục gửi đơn với cùng nội dung, vụ việc mà không có căn cứ, tình tiết mới".
Về hoạt động giám sát, cần quy định rõ quy trình giám sát theo hướng có theo dõi, đôn đốc, tổng hợp và công khai kết quả định kỳ; bổ sung trách nhiệm hoặc chế tài đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân không thực hiện nghiêm túc các kiến nghị, kết luận giám sát của Quốc hội và HĐND. Đồng thời, xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu điện tử và phần mềm quản lý đơn thư thống nhất toàn quốc, liên thông giữa Quốc hội, HĐND và các cơ quan để tạo thuận lợi cho việc theo dõi, phản hồi đơn thư qua môi trường mạng, đảm bảo thuận tiện, nhanh chóng, minh bạch.
Có như vậy, quy định về tiếp dân, xử lý đơn của cơ quan dân cử sẽ được hoàn thiện theo hướng bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ và khả thi trong hệ thống pháp luật; phù hợp với thực tiễn tổ chức, hoạt động của Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp; đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả giám sát, củng cố niềm tin của Nhân dân đối với các cơ quan dân cử.
N. Thanh